Kloosters & kerken

In Geghard houdt een gezongen toon niet op wanneer de zanger ophoudt. De hal is volledig uit de omringende rots gehakt, en wat je hoort, komt uit de berg terug. Daar bereidt geen reisgids je op voor, want akoestiek laat zich niet fotograferen.

We bezoeken deze plekken één voor één. Geghard in het bovenste Azat-dal, Noravank in Vayots Dzor voor zijn rode rotswand, Tatev in Syunik boven de kloof, Khor Virap in de Araratvlakte met de berg erachter, Haghpat en Sanahin in Lori. Drie op één dag kan en is zelden een goed idee.

Het tijdstip maakt van dezelfde plek twee verschillende. Op een doordeweekse ochtend is Noravank leeg, en hoor je je eigen voetstappen op de steen. Op zondagochtend is het vol, wordt er gezongen, branden honderden kaarsen en sta je tussen families die niet voor de architectuur zijn gekomen. Beide zijn de moeite waard. Zeg vooraf wat je wilt, dan leggen we de dag daarnaar.

Tegen de muren staan chatsjkars, Armeense kruisstenen, elk een uniek stuk en vaak voor een overledene geplaatst. Van twee meter afstand lijken ze op elkaar; van dertig centimeter heeft elk een ander vlechtwerk.

Dit zijn werkende kerken. Bedekte schouders en knieën, een hoofddoek waar er een klaarligt, geen flits, geen gesprekken tijdens een dienst. Fotograferen mag bijna overal, en vragen kost tien seconden.

Binnen is het koud. In augustus sta je bij dertig graden op de binnenplaats en vijf minuten later in een ruimte die in duizend jaar niet warm is geworden. Een jas hoort ook in hoogzomer in de dagbagage.

De vloeren zijn van afgelopen basalt, plaatselijk spiegelglad gepolijst door eeuwen schoeisel, en in de zijruimten brandt geen licht. Daarom nemen we een lamp mee en gaan we daar voorop.