Vestingen & opgravingen

Je staat onder Smbataberd, en er is niets te lezen: geen kassa, geen bord, geen paneel. Voor je ligt een graat, een pad omhoog en boven een muur die aan beide zijden bij de afgrond eindigt. Wie hem heeft gebouwd en wanneer precies, daarover twist de wetenschap; dat hier niemand ongezien boven kwam, zie je in vijf seconden zelf.

Armeense vestingen liggen op ongemakkelijke plekken, en daar gaat het om. Amberd zit op een uitloper tussen twee kloven in Aragatsotn — daarheen loopt tenminste een bergweg tot de parkeerplaats. Naar Smbataberd in Vayots Dzor en naar Kakavaberd boven de Azat loopt er geen. Bij allebei houdt de rijweg eerder op, en het laatste, steile stuk loop je te voet. Twintig minuten tot anderhalf uur, afhankelijk van waar de auto blijft staan.

Ter plaatse wordt niets uitgelegd. Er zijn geen borden, geen afzettingen en geen paden die je om gaten heen leiden. Waterkelders liggen open, muurkronen hebben geen rand die houdt, en stenen die duizend jaar hebben gelegen, liggen daarom nog niet vast.

Bij de vestingen komen de opgravingen. Zorats Karer bij Sisian, waar rechtopstaande stenen met geboorde gaten in een cirkel staan en de duidingen schommelen tussen grafveld en sterrenwacht. De rotstekeningen van Ughtasar, jagers, dieren en tekens in zwarte rots gehakt, op meer dan drieduizend meter en het grootste deel van het jaar onder sneeuw. En Dvin in de Araratvlakte, waar van een stad die ooit hoofdstad was, funderingen in vlak akkerland liggen.

Een dag draagt twee van zulke plekken als ze bij elkaar liggen. Drie worden een rijpartij. Welke twee het zijn, volgt uit de weg — Ughtasar alleen kost al een halve dag heenreis over hooglandpiste.

Neem tijd voor de afdaling. Bergop over droog gras komt iedereen; datzelfde gras wordt na een bui een glijbaan, en de weg terug duurt dan langer dan de weg omhoog.