Noravank: klooster voor baksteenrode rotswanden

Noravank ligt niet aan een doorgaande weg, maar helemaal achter in een zijdal van Vayots Dzor. Je rijdt de smalle Amaghu-kloof in, en pas bij de laatste bocht komt het klooster in zicht, op een verhoging waar het dal doodloopt tegen de bergen. Wat je ziet is geen enkele kerk, maar een compleet complex dat zich op een krappe rotsrichel verdringt: twee kerken, een kleine kapel en een gavit, dicht opeen. De plek is met opzet zo gekozen — afgelegen, moeilijk te vinden en makkelijk te verdedigen, precies wat een middeleeuws bisschops- en vorstenklooster nodig had. Wie hier uitstapt, staat meteen midden tussen de gebouwen, zonder plein of aanloop ertussen.

Ligging en aanleg

Het klooster staat op 1.591 meter, op een richel van warme zandsteen aan het besloten einde van de Amaghu-kloof in Vayots Dzor. Op die krappe ruimte dringen zich twee kerken, een grafkapel en een gavit samen. Het pronkstuk is de tweelaagse hoofdkerk Surb Astvatsatsin, een grafkerk met een aparte bovenkapel. Gesticht in 1105, groeide Noravank vanaf de 13e eeuw uit tot de zetel van de bisschoppen van Syunik en de begraafplaats van het vorstenhuis Orbelian. Bouwmeester en beeldhouwer Momik voltooide de Surb Astvatsatsin in 1339; zijn reliëfs en kruisstenen maken de gevels tot een van de hoogtepunten van de Armeense steenhouwkunst. De aftakking vanaf Areni loopt twaalf kilometer door de kloof en is volledig geasfalteerd, zodat je met elk voertuig tot voor het klooster komt.

Geschiedenis en de Orbelian-vorsten

Noravank was het huisklooster van de Orbelianen, het vorstenhuis dat in de 13e en 14e eeuw over Syunik heerste. Zij maakten het klooster tot hun geestelijke zetel én tot de laatste rustplaats van hun geslacht: onder de hoofdkerk ligt de familiegrafkelder. Vorst Burtel Orbelian gaf opdracht voor de Surb Astvatsatsin, die boven die grafkelder verrees. Het werk lag in handen van Momik, in één persoon bouwmeester, beeldhouwer en manuscriptverluchter — de veelzijdigste kunstenaar die het middeleeuwse Armenië heeft voortgebracht. Zijn fijn uitgesneden reliëfs, timpanen en kruisstenen behoren tot het beste wat de Armeense steenkunst kent. Momik zelf maakte de voltooiing niet mee: hij stierf in 1333, zes jaar voordat de kerk in 1339 gereedkwam. Wat vandaag als het hoogtepunt van Noravank geldt, is dus in feite zijn nagelaten werk.

De legende van Momik

Klim in gedachten mee naar de top van de koepel. De wind trekt over de rotsrand, diep beneden ligt het dal, en een eenzame beeldhouwer legt de allerlaatste steen op zijn plaats. Op dat beeld draait de bekendste overlevering van Noravank.

Momik, zo wil het verhaal, had zijn hart verloren aan de dochter van vorst Orbelian. De vorst beloofde haar aan hem op één voorwaarde: binnen drie jaar moest hij een kerk bouwen van een schoonheid die nergens haar gelijke had. Momik werkte dag en nacht, en de Surb Astvatsatsin verrees. Maar toen hij de laatste sluitsteen van de koepel legde, gaf de vorst — die zijn belofte niet wilde houden — een ruiter het bevel de beeldhouwer van het dak de diepte in te storten. De steen die Momik nog in zijn hand hield, zou zijn eigen grafsteen zijn geworden. Het is een legende, geen geschiedenis; wat vaststaat, is dat Momik zijn meesterwerk niet lang overleefde.

Wat Noravank bijzonder maakt

Het bijzondere aan Noravank is hoe dicht je bij het werk van Momik komt. Er staat geen afzetting tussen jou en de gevels: je kunt de fijn uitgehouwen reliëfs, de timpanen boven de deuren en de kruisstenen van vlakbij lezen, tot in de kleinste details. Weinig plekken laten de Armeense steenkunst zo onbemiddeld zien. Daar komt de ligging bij — een compleet klooster op een krappe richel, helemaal achter in een blinde kloof, zonder dorp of moderne bebouwing eromheen. Wij plannen het bezoek het liefst in de late namiddag: dan zijn de toerbussen uit Jerevan weer vertrokken en valt het licht schuin over de gevels, waardoor het reliëf pas echt diepte krijgt. Je hebt de beeldhouwkunst van Momik dan vaak bijna voor jezelf, in de stilte van het dal.

Praktische informatie

De toegangsweg vanaf Areni is over de hele twaalf kilometer geasfalteerd en met elke auto te rijden; de kloof zelf is geen offroad (factor 1 van 5). Kom bij voorkeur in de late namiddag, wanneer de zon lager staat en de middagbussen weg zijn. De klim naar de bovenkapel van de hoofdkerk gaat over een smalle, niet-beveiligde buitentrap — bij nattigheid of ijs glad, en dan blijf je beter beneden. Noravank is in principe het hele jaar bereikbaar, maar in de winter kunnen sneeuw en ijs in de kloof liggen; april tot november is de aangenaamste periode.