Oud Khndzoresk: de grottenstad die tot 1958 bewoond was

Khndzoresk bestaat uit twee plaatsen met dezelfde naam: het levende dorp boven op de hoogvlakte en de verlaten grottennederzetting beneden in de kloof, die men vandaag Oud Khndzoresk noemt. Vanaf de rand lijkt de kloof een gekarteld amfitheater — overal donkere openingen in het lichte tuf, daartussen resten van muren, trappen en paadjes. Wat van boven op een natuurlijke rotswand lijkt, blijkt bij de afdaling een bebouwde ruimte: kamer na kamer, elk ooit woning, werkplaats of stal, over meerdere niveaus tegen de hellingen aan. De aanrit eindigt boven aan de rand; alles wat daarna komt, gebeurt te voet, de kloof in en weer uit.

Ligging en route naar Oud Khndzoresk

Oud Khndzoresk ligt aan de rand van een diep ingesneden tufkloof bij Goris, in het zuiden van Syunik, op ongeveer 1.580 meter. In de zachte wanden zijn over de eeuwen honderden woonruimtes, stallen en voorraadkamers gedreven — een nederzetting die zich over meerdere verdiepingen tegen de hellingen omhoog werkte. Rond 1913 woonden hier zo'n 8.300 mensen, met winkels, werkplaatsen, meerdere kerken en scholen; het was daarmee een van de bevolkingsrijkste plekken van de streek. Bewoond bleef de kloof tot 1958, toen de laatste inwoners naar het nieuw gebouwde dorp boven de rand verhuisden. De hangbrug die de beide kloofzijden verbindt, is jong: pas in 2012 bouwden inwoners haar, zo'n 160 meter lang en ongeveer 60 meter boven de bodem. De aanrit eindigt boven aan de rand — al het andere gebeurt te voet.

Geschiedenis van de grotnederzetting

De grotten van Khndzoresk zijn oeroud, maar haar hoogtij beleefde de nederzetting in de 17e en 18e eeuw, toen ze uitgroeide tot een van de bevolkingsrijkste plaatsen van de regio. In diezelfde periode kreeg ze haar rol in de Armeense bevrijdingsstrijd: Khndzoresk was een steunpunt van de opstanden die David Bek en zijn medestanders in de jaren 1720 tegen de Ottomaanse en Perzische overheersing voerden. Een van die medestanders was Mchitar Sparapet, een militair aanvoerder — 'Sparapet' is de oud-Armeense titel voor legeraanvoerder. Hij kwam hier in 1730 om het leven; zijn graf ligt tot vandaag in de kloof, vlak bij de kerk Surb Hripsime, die tussen de grotten staat. Na de opstand bleef de plek bewoond, tot de Sovjetmacht de bewoners in 1958 definitief naar het nieuwe dorp boven de kloof overbracht.

Legende & mythe

Twee overleveringen hangen aan deze plek — een over de naam, een over haar held. De naam Khndzoresk wordt in de volksmond afgeleid van 'khor dzor', 'diepe kloof', wat treffend past bij het landschap; anderen brengen hem in verband met 'khndzor', het Armeense woord voor appel, naar de boomgaarden die ooit in de kloof stonden. Bewezen is geen van beide lezingen. Donkerder is de overlevering rond Mchitar Sparapet. Niet de vijand zou de aanvoerder in 1730 hebben gedood, zo wil het verhaal, maar zijn eigen mensen: uit angst dat de Ottomanen het hele dorp zouden straffen als ze de gezochte man hier verborgen zouden vinden, zouden dorpelingen hem zelf hebben omgebracht. Beide verhalen worden verteld als sage, niet als vaststaande geschiedenis — maar dat zijn graf tot vandaag verzorgd in de kloof ligt, laat zien hoezeer het nageslacht hem uiteindelijk eerde.

Waarom hierheen

Khndzoresk ontvouwt zich als een opeenvolging. Eerst de afdaling en de brug: ze reikt ver over de kloofbodem en geeft je in één keer de volle diepte prijs, links en rechts de doorboorde wanden. Dan de grotten zelf — je stapt binnen waar anderen hebben gewoond: roet op de plafonds, uitgesleten drempels, nissen voor lampen, kamer na kamer, hele straten uit steen, uitgehakt door mensen die hier generaties lang woonden. En ten slotte, als je ver genoeg naar binnen bent gelopen, de leegte: geen afzetting, geen kassa, alleen jij en een stad die haar mensen is kwijtgeraakt. Op onze routes is Khndzoresk de menselijke halte tussen de wilde etappes — de plek waar de legendes die we onderweg vertellen plotseling muren en deuren krijgen.

Praktische tips voor je bezoek

Tot de parkeerplaats boven de kloof is de aanrit vanaf Goris verhard, offroad-factor 2 van 5 — de terreinwagen doet hier weinig, het werk zit in de afdaling. Vanaf de rand voeren steile trappen en paden naar beneden en over de hangbrug naar de overkant; stevige schoenen en een beetje vaste tred zijn geen overbodige luxe, en wie niet zo goed tegen hoogte kan, merkt dat op de brug. De beste maanden lopen van april tot november; in de winter maken sneeuw en ijs de treden glad en riskant. Trek genoeg tijd uit: de nederzetting is uitgestrekt, en de terugweg gaat weer bergop.