Spitakavor: Het witte klooster op de zuidhelling van Teksar

Spitakavor ligt op de zuidhelling van de berg Teksar, rond 2.360 meter hoog, ongeveer zeven kilometer ten noorden van het dorp Vernashen in de provincie Vayots Dzor. Het complex is gebouwd uit licht, gepolijst feldspaat, dat het klooster zijn naam geeft: spitak betekent wit in het Armeens. De muren nestelen zich in een depressie van het bergaltopiano, omlijst door kale berghellingen, in vroeg zomer bezaaid met weidebloemen. De hoofdkerk, gewijd aan de Maagd Maria, draagt een enkele koepel; een klokkentoren sluit aan de westkant aan. Op de gevels vind je fijn uitgevoerde reliëfs, zowel heilige als profane motieven, inclusief een jachtscène en voorstellingen van de stichtingsprincen.

Ligging en eerste indruk

Ligging: zuidhelling van de berg Teksar, provincie Vayots Dzor, ongeveer 7 km ten noorden van Vernashen, bij Yeghegnadzor. Hoogte: 2.360 m. Coördinaten: 39,8316° N, 45,3741° O. Type: Armeens-apostolisch klooster, gewijd aan de Moeder Gods (Surb Astvatsatsin). Bouwperiode: hoofdkerk begonnen onder de Prosh-princen door prins Eachi (overleden 1318), voltooid 1321 door zijn zoon Amir Hasan II.; narthex (Gavit) tot rond 1330; drieverdepige klokkentoren 1330 door Hovhannes Prosh en zijn vrouw Tadzna. Bouwmateriaal: licht, gepolijst feldspaat. Belang: middeleeuws scriptorium; reliëfornamentation van de Momik-school. Beste seizoen: mei tot oktober. Terreinvoertuig-factor: 4 van 5.

Geschiedenis van de Prosh-princen

Spitakavor ontstond in het vroege 14de eeuw onder de Prosh, een Armeense vorstelijke familie van de streek. Prins Eachi begon de bouw van de hoofdkerk en stierf in 1318; zijn zoon Amir Hasan II. voltooide deze in 1321. Rond 1330 werd de narthex toegevoegd, hetzelfde jaar stichtten Hovhannes Prosh en zijn vrouw Tadzna de drieverdepige klokkentoren. Het klooster was een befaamd scriptorium van middeleeuws Armenië en een spiritueel centrum. Zijn reliëfornamentation wordt beschouwd als werk van de Momik-school, genoemd naar de beeldhouwer en architect die ook aan het nabije Noravank werkte; twee van de stichtingsreliëfs belandden later in de Hermitage in Sint-Petersburg en het Armeens Geschiedenismuseum. Timurs campagnes in de 14de eeuw beschadigden de muren en gavit ernstig; latere aanvallen en de gedwongen herlocatie onder Shah Abbas in 1604 troffen de gemeenschap verder. In 1987 werd de Armeense krijgsheer en politiek denker Garegin Nzhdeh, die in 1955 in Sovjet-gevangenschap stierf, begraven in de kloosterwerf. Zijn khachkar, een kruissteen, staat aan de zuidmuur. Op 17 juni doen Armeniërs jaarlijks een bedevaart naar zijn graf.

Legende & mythe

Volgens de overlevering noemen bewoners van het nabije Vernashen het klooster ook Tsaghkavank, Bloemenkloster, omdat in het voorjaar de omringende hellingen dicht met wilde bloemen begroeid zijn. De officiële naam zelf wordt praktisch uitgelegd: Spitakavor stamt af van het Armeense spitak, wit, en verwijst naar het lichte feldspaat waaruit de muren zijn gebouwd. Gedocumenteerde wonderverhalen over de plek worden zelden doorgegeven; de verering van de plaats wordt vandaag vooral gevoed door het graf van Garegin Nzhdeh, dat Spitakavor voor veel Armeniërs tot een bedevaartsoord maakt.

Waarom deze reis de moeite loont

Spitakavor combineert drie dingen die zelden op één plek worden gevonden: goed bewaarde reliëfornamentation van de Momik-school uit het vroege 14de eeuw, de geïsoleerde ligging op een bergaltopiano boven 2.300 meter, en het graf van een van de meest prominente Armeense figuren van moderne tijden. Omdat de toegang een echt terreinvoertuig vereist, blijven bezoekersaantallen bescheiden; vele dagen heb je het complex grotendeels voor jezelf. De lichte steenkleur, de fijn uitgevoerde jacht- en stichtingsscènes, en het wijde uitzicht over de vallei van Yeghegnadzor maken de klim lonend, zonder dat de plek theatraal hoeft te zijn.

Praktische informatie

Beste seizoen is mei tot oktober; in deze tijd is het pad onder droge omstandigheden begaanbaar. Startpunt is Vernashen bij Yeghegnadzor, ongeveer twee uur van Jerevan op asfalt. De laatste zeven kilometer vereisen een echt terreinvoertuig met voldoende bodemvrijheid; na regen of bij sneeuwresten voorzichtig blijven. Draag stevig schoeisel, de grond rond het complex is ongelij. Er zijn geen voorzieningen ter plaatse, geen proviand, geen betrouwbaar mobiel netwerk; breng je eigen water en voedsel mee. Op 2.360 meter kan het winderig en koud zijn zelfs in de zomer; een waterdichte jas is verstandig. Als geheiligde plek en begraafplaats vereist het klooster respectvol gedrag en passende kleding.