Akhtala: kloostervesting boven de Debed-kloof in Lori

Akhtala ligt in het noorden van de regio Lori, op ongeveer 690 meter hoogte, aan de rand van een smalle kloof vlak bij de Georgische grens. De vestingmuur van blauwachtig basalt volgt de rand van een rotsig uitsteksel dat aan drie kanten steil afvalt. Binnenin staat de kruiskoepelkerk Surb Astvatsatsin, waarvan de wanden vrijwel volledig bedekt zijn met muurschilderingen. Van de grote kloosters in Lori is Akhtala het laagst gelegen en het enige waar je direct voor de poort kunt parkeren.

Akhtala in het kort

Regio: Lori, dichtstbijzijnde plaats: Akhtala. Hoogte: 690 m. Coördinaten: 41.15068, 44.76458. Type: historisch-archeologische kloostervesting. Gesticht in de late tiende eeuw door de Kyurikiden, een jongere tak van de Bagratiden; Kiurike I stichtte in 982 het koninkrijk Lori. Een inscriptie uit 1188 vermeldt prinses Mariam, dochter van Kiurike, als stichteres van Surb Astvatsatsin. Onder vorst Ivane Zakarian werd het klooster chalcedonisch (Byzantijns-orthodox); de fresco's werden aangebracht tussen 1205 en 1216. Beste reisperiode: maart tot november.

Geschiedenis van het kopermijnklooster

De oudere Armeense naam van de plek is Pghindzahank, wat «kopermijn» betekent; het klooster zelf heet Pghindzavank, «klooster van de kopermijn». De ligging boven ertsvoorkomen heeft zijn geschiedenis eeuwenlang bepaald. Aan het einde van de twaalfde eeuw ging de regio over op vorst Ivane Zakarian, die zich tot het chalcedonische geloof bekeerde en Akhtala omvormde tot een Byzantijns-orthodox klooster. De fresco's stammen uit die periode: Byzantijns in kleurenpalet, Armeens in iconografische thema's, met de tronende Moeder Gods, taferelen uit het Oude en Nieuwe Testament en heiligen als Gregorius de Verlichter. De naam Akhtala is voor het eerst vastgelegd in 1438 en wordt beschouwd als van Turkse oorsprong, met de betekenis «witte open plek». In 1763 hervestigde de Georgische koning Erekle II circa 800 Griekse mijnwerkersfamilies uit Gümüşhane hier; hun Griekse inscripties zijn nog altijd zichtbaar op de muren.

Legenden rond Akhtala

Volgens de overlevering zou de kerk ooit een kruis hebben bewaard waarmee Johannes de Doper Jezus gedoopt zou hebben; enig schriftelijk bewijs ontbreekt. Een tweede verhaal heeft betrekking op de fresco's: ze zouden zo indrukwekkend zijn geweest dat de gelovigen tijdens de mis uitsluitend naar de afbeeldingen keken, waarop een priester de muurschilderingen met kalk liet overpleisteren. Beide verhalen zijn overlevering, geen vastgestelde feiten; de bewaard gebleven muurschilderingen en de Griekse inscripties zijn echter reëel en ter plekke te zien.

Waarom dit de moeite waard is

Akhtala verenigt drie afzonderlijke historische lagen op één plek: een tiende-eeuwse Kyurikidische vesting, een chalcedonische kerk met een van de meest volledige middeleeuwse fresco-cycli van Armenië en de sporen van een achttiende-eeuwse Griekse mijnwerkersgemeenschap. De combinatie van Byzantijns kleurgebruik, Armeense iconografische thema's en Griekse en Georgische inscripties binnen één ruimte is zeldzaam. Doordat het klooster zonder wandeling of terreinvoertuig bereikbaar is, blijft er ruimte voor wat telt: de beschilderde wanden binnen en het uitzicht vanaf de wallen op de kloof.

Praktische informatie

Beste reisperiode maart tot november; in de winter kan de kloof nat en glad zijn. De toegang loopt via de poorttoren; stevig schoeisel is raadzaam vanwege de ongelijke keien. Het interieur is schemerig, wat de fresco's beschermt; een kleine zaklamp helpt bij het bestuderen van details. Als actief religieus monument worden passende kleding en terughoudendheid bij het fotograferen op prijs gesteld. Reken op ongeveer een uur voor de bezichtiging van de kerk en de vestingmuren.